Tóm tắt

Trong bối cảnh hệ thống đánh giá khoa học ngày càng được chuẩn hóa và hội nhập quốc tế, các tạp chí khoa học tại Việt Nam đang đối diện với những yêu cầu mới mang tính hệ thống. Bài viết phân tích ba áp lực chính đối với tạp chí khoa học hiện nay: khung pháp lý trong nước, cơ chế đánh giá học thuật và yêu cầu hội nhập quốc tế. Từ đó, bài viết chỉ ra rằng phần lớn các tiêu chí đánh giá không chỉ nằm ở chất lượng học thuật mà còn phụ thuộc đáng kể vào hạ tầng kỹ thuật và quy trình vận hành. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất cách tiếp cận coi hạ tầng xuất bản là một yếu tố nền tảng trong chiến lược phát triển tạp chí khoa học.

1. Đặt vấn đề

Tại một hội thảo khoa học gần đây do Viện Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức, nhiều tham luận đã tập trung vào yêu cầu nâng cao chất lượng và chuẩn hóa hệ thống tạp chí khoa học trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Hội thảo khoa học “Nâng tầm các tạp chí của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam gắn với phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong kỷ nguyên mới” – Nguồn https://vass.gov.vn/

Các ý kiến tại hội thảo cho thấy, tạp chí khoa học không còn là một cấu phần vận hành độc lập, mà đang trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái tri thức, nơi các chuẩn mực trong nước và quốc tế ngày càng hội tụ. Điều này đặt ra những yêu cầu mới mang tính hệ thống, vượt ra ngoài phạm vi nội dung học thuật thuần túy.

2. “Tam áp lực” đối với tạp chí khoa học

2.1. Áp lực từ khung pháp lý trong nước

Các quy định như Thông tư 27/2025/TT-BKHCN đã đưa ra một hệ thống tiêu chí đánh giá tạp chí theo hướng định lượng, với thang điểm cụ thể và yêu cầu rõ ràng về quy trình phản biện, minh bạch thông tin và chuẩn mực xuất bản. Đáng chú ý, các tiêu chí về quy trình và kỹ thuật chiếm tỷ trọng lớn trong tổng điểm đánh giá.

2.2. Áp lực từ hệ thống đánh giá học thuật

Danh mục tạp chí được tính điểm của Hội đồng Giáo sư Nhà nước được rà soát và cập nhật định kỳ hằng năm, kèm theo yêu cầu về minh chứng quy trình phản biện và xuất bản.

Điều này đồng nghĩa với việc các tạp chí không chỉ cần đạt chuẩn tại một thời điểm, mà phải duy trì liên tục các tiêu chí về chất lượng và quy trình qua các chu kỳ đánh giá. Việc bị điều chỉnh hoặc loại khỏi danh mục có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá công trình khoa học trong các kỳ xét chức danh, qua đó tạo ra áp lực duy trì chuẩn mực một cách bền vững.

2.3. Áp lực từ hội nhập quốc tế

Các cơ sở dữ liệu khoa học quốc tế như Scopus và Web of Science ngày càng đặt ra yêu cầu cao về tính minh bạch, chuẩn hóa dữ liệu và khả năng tích hợp kỹ thuật của tạp chí. Không chỉ dừng ở nội dung, các tiêu chí đánh giá còn bao gồm cấu trúc dữ liệu, khả năng truy xuất và mức độ tuân thủ các chuẩn xuất bản quốc tế.

3. Từ chất lượng học thuật đến bài toán hạ tầng

Một điểm đáng chú ý là: phần lớn các tiêu chí đánh giá tạp chí hiện nay không chỉ nằm ở nội dung học thuật, mà phụ thuộc đáng kể vào hạ tầng kỹ thuật và quy trình vận hành.

Trong thực tế, nhiều tạp chí vẫn đang vận hành theo mô hình thủ công hoặc bán thủ công: quản lý phản biện qua email, lưu trữ phân tán, thiếu chuẩn hóa metadata và thiếu khả năng trích xuất minh chứng. Trong bối cảnh các yêu cầu đánh giá ngày càng cụ thể và định lượng, những hạn chế này trở thành rào cản đáng kể.

Ngược lại, các hệ thống quản lý tạp chí theo chuẩn quốc tế (như Open Journal Systems) cho phép chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ nộp bài, phản biện, biên tập đến xuất bản, đồng thời đảm bảo khả năng lưu vết và tích hợp dữ liệu theo các chuẩn quốc tế.

4. Chuẩn hóa hạ tầng như một chiến lược phát triển

Việc triển khai các nền tảng quản lý tạp chí không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, mà còn là một bước chuyển từ “vận hành tạp chí” sang “quản trị hệ thống xuất bản học thuật”.

Trong cách tiếp cận này, hạ tầng kỹ thuật đóng vai trò:

đảm bảo tính nhất quán và minh bạch của quy trình
hỗ trợ trích xuất minh chứng phục vụ đánh giá
tạo nền tảng cho tích hợp với các hệ thống chỉ mục trong nước và quốc tế

Khi đó, chất lượng học thuật có thể được thể hiện đầy đủ và nhất quán trên một nền tảng chuẩn hóa, thay vì bị hạn chế bởi các yếu tố vận hành.

5. Kết luận

Quá trình chuẩn hóa tạp chí khoa học tại Việt Nam đang chuyển từ một yêu cầu mang tính tuân thủ sang một chiến lược phát triển dài hạn. Trong bối cảnh “tam áp lực” từ chính sách, đánh giá học thuật và hội nhập quốc tế, việc đầu tư vào hạ tầng và quy trình không còn là lựa chọn, mà là điều kiện cần.

Những tạp chí chủ động xây dựng hệ thống vận hành chuẩn hóa ngay từ đầu sẽ có lợi thế không chỉ trong việc đáp ứng các tiêu chí trong nước, mà còn trong việc tham gia vào hệ sinh thái học thuật quốc tế.

Case study:

Trường hợp JSTT – Khi tạp chí được “thiết kế cho Scopus” ngay từ đầu

Một minh chứng đáng chú ý cho xu hướng mới là trường hợp của Journal of Science and Technology in Transport (JSTT) thuộc University of Transport Technology.

Được thành lập năm 2021, JSTT đã được chấp nhận vào Scopus sau khoảng 3 năm vận hành — một thời gian ngắn so với mặt bằng chung của các tạp chí khoa học tại Việt Nam.

Phân tích trường hợp này cho thấy một cách tiếp cận khác biệt:

Xuất bản bằng tiếng Anh ngay từ đầu, hướng tới cộng đồng học thuật quốc tế
Triển khai hệ thống quản lý tạp chí chuẩn hóa, đảm bảo quy trình phản biện minh bạch và có lưu vết
Định dạng dữ liệu theo chuẩn quốc tế (DOI, metadata, XML)
Duy trì nhịp xuất bản ổn định và phạm vi chuyên ngành phù hợp (engineering)

Khác với mô hình “nâng cấp dần” từ tạp chí nội địa, JSTT được xây dựng như một “sản phẩm học thuật” ngay từ đầu để đáp ứng các tiêu chí của hệ thống chỉ mục quốc tế.

Trường hợp này cho thấy: việc đạt được các chuẩn mực quốc tế không nhất thiết phải là một quá trình kéo dài hàng thập kỷ, mà có thể được rút ngắn đáng kể nếu tạp chí được thiết kế với một hạ tầng và chiến lược phù hợp ngay từ đầu.

Giải pháp kỹ thuật đề xuất:

ECP-OJS – Hạ tầng nền tảng trong quản lý tạp chí khoa học

Trong bối cảnh các tiêu chí đánh giá tạp chí ngày càng nhấn mạnh vào quy trình và khả năng minh chứng, các nền tảng quản lý tạp chí theo chuẩn quốc tế đang đóng vai trò ngày càng quan trọng.

Một trong những hướng tiếp cận hiện nay là triển khai các hệ thống dựa trên Open Journal Systems (OJS) – nền tảng mã nguồn mở được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng xuất bản học thuật toàn cầu.

Tại Việt Nam, giải pháp ECP-OJS do ECPVietnam phát triển được xây dựng trên nền tảng này, với mục tiêu đáp ứng các yêu cầu đồng thời của:

các tiêu chí đánh giá trong nước (như Thông tư 27/2025/TT-BKHCN),
yêu cầu minh chứng trong các kỳ rà soát của Hội đồng Giáo sư Nhà nước,
và các chuẩn tích hợp quốc tế (OAI-PMH, DOI, JATS XML).

Về mặt chức năng, các hệ thống như ECP-OJS cho phép:

chuẩn hóa quy trình phản biện kín, có lưu vết đầy đủ và khả năng trích xuất minh chứng,
đảm bảo tính minh bạch của tạp chí thông qua cấu trúc website, metadata và công bố toàn văn,
hỗ trợ tích hợp với các hệ thống chỉ mục trong nước và quốc tế.

Cách tiếp cận này cho thấy một xu hướng dịch chuyển: từ việc coi quản lý tạp chí là hoạt động hành chính sang coi đây là một bài toán hạ tầng số, trong đó hệ thống kỹ thuật đóng vai trò nền tảng cho việc đảm bảo chất lượng và hội nhập học thuật.

Thông tin liên hệ:

Tạ Thu Hường, ECPVietnam